EBEVEYNLİK BİÇİMLERİ

EBEVEYNLİK BİÇİMLERİ

 

Etkili ebeveynlik ile ilgili çok sayıda yazı, kitap, yaklaşım var. Nasıl daha “iyi”, “yeterli” ebeveyn olabilirim kaygısını taşıyan ya da çocuklarının davranışlarıyla ilgili güçlükler yaşayan anne babalar sıklıkla “Hangi kitapları önerirsiniz? Ne okuyalım?” sorularını bana da soruyorlar. Ebeveynlik üzerine yazılmış kitaplarda çocuk yetiştirme biçimlerine, davranışlarına yönelik önemli, yararlı bilgiler bulunuyor. Ancak işinin özünü kaçırıldığını düşünüyorum. Öncelikle ebeveynin kendi davranışlarını gözden geçirmesi, çocuğuyla kurduğu ilişkiye yakından bakması, kendi ebeveynlik biçimini farketmesi, daha sonra okumalar yapmamanın değişimi sağladığını gözlemliyorum. Çünkü kendi ebeveynlik biçimine odaklanmayan bir anne ya da baba, “kitaplarda yazan pek çok şeyi yaptığını” düşünebiliyor. Evet çocuklarını dinliyorlar, ona saygı duyuyorlar, sınırlar oluşturmaya, kurallar oluşturmaya çalışıyorlar ama sorun ortadan kalkmıyor. Bu durum aileyi daha da çıkmaza götürüyor. O zaman öncelikle yapılması gereken; odağımızı yapılması gerekenlere değil, kendimize ve çocuğumuza yöneltmek. Çocuklara “çocuklarımızın psikolojik ihtiyaçlarını anlamak” yazısında odaklanmıştık. Bu yazı da sizlere kendi ebeveynlik davranışlarınızı gözden geçirmenizi sağlayacak bilgiler vermeye çalışacağım.

Ebeveynlik biçimleri neden önemli? Çünkü çocukların psikolojik olarak uyumlu ve sağlıklı gelişebilmeleri için temel olan duygusal ihtiyaçlarının ebeveynler tarafından karşılanması gerekiyor. Çocukların duygusal ihtiyaçları daha önceki yazıda da bahsettiğimiz gibi, başkalarıyla yakın ilişkiler kurma, özerklik, yetkinlik, bunların dışında ayrı birey olarak kimlik geliştirme, duyguların ve ihtiyaçlarını ifade etme, içinden geldiği gibi (spontan) olma ve oyun oynama olarak sıralanabilir. Ebeveynlik biçiminiz, bu ihtiyaçların karşılanmasını sağlayabilir ya da engelleyebilir. Dolayısıyla yazının başında da söylediğim gibi, çocuğunuz ihtiyaçlarının karşılanmasını engelleyen davranışlarınızı farketmeden yapacağınız okumalar yüzeysel kalabilecektir. Ayrıca ebeveynlik biçiminiz genel iletişim tarzınızdan da bağımsız değildir. Eşinizle, işyerinde arkadaşlarınızla ilişkilerinizde de ya da bir işi yaparken, bir problemi çözerken de benzer davranışları sergileme olasılığınız yüksektir. Yani siz birey olarak genel bir iletişim örüntüsüne, tarzına, kişiliğe sahipsiniz ve bu özellikleriniz ebeveynlik davranışlarınızı belirliyor. Bu nedenle ebeveynlik davranışlarınıza daha geniş mercekle, “ilişki kurma tarzınız” çerçevesinde bakmak durumu, ne yaşadığınızı bütün olarak görmenizi ve daha iyi anlamanızı sağlar.

Peki bu ebeveynlik biçimleri neler? konuyla ilgili farklı sınıflamalar var, burada çocuğun temel duygusal ihtiyaçlarının karşılanmasına engel olan ve sık rastlanan biçimleri ele alacağız.

Kuralcı/Kontrolcü Ebeveynlik

• İşler hızlı ve düzgün yapılmazsa sabırsızlanma
• Neyin doğru neyin yanlış olduğu hakkında kesin ve katı kurallara sahip olma.
• Her şey onun kontrolü altında olmasını isteme
• Talepkar davranma
• Mükemmelliyetçi olma
• Kurallar belirleme ve uyulmasını isteme
• İşlerin tam ve iyi olarak yapılmasına, eğlenme veya dinlenmekten daha fazla önem verme
• Hayatına fazla müdahil olma
• Yanlış bir şey yapıldığında kızma veya sert bir şekilde eleştirme
• Yaptığı şeylerde “daha yeterli” olmaya odaklanıldığı için yeterli olmadığını hissettirme
• Pek çok durumda seçme özgürlüğü vermeme
• Kişisel hayatında da beklentiyi çok yüksek tutma ve bunlar için kendini zorlama

Aşırı Koruyucu/Evhamlı Ebeveynlik

• Aşırı koruma
• Hep olduğundan daha küçük çocukmuş gibi davranma
• İşleri kendi başına yapmasına fırsat vermeme
• Bir yerini incitecek diye çok endişelenme
• Genel olarak evhamlı olma

Koşullu/ Başarı Odaklı Ebeveynlik

• Başarı ve rekabete çok önem verme
• Çocuğunun davranışlarının kendini başkalarının gözünde ne duruma düşüreceği ile çok ilgili olma
• Sosyal statü ve görünüme çok önem verme
• Her zaman en iyisini yapmasını bekleme
• Kişisel hayatında da başarı odaklı olma

İzin verici/Sınırsız Ebeveynlik

• Çok az disiplin verme
• Çok az kural koyma
• Çok az sorumluluk verme
• Diğer insanlara karşı sorumlulukları olduğunu öğretmeme
• Okulda başarılı olmak için gereken disiplini kazandırmama
• Aşırı sinirlenmesine veya kontrolünü kaybetmesine izin verme
• Kendi yaşamını yönetmede de güçlük yaşama

Ebeveynlik biçimlerini okurken kendinizi bir biçim içinde değerlendiremediğinizi farketmiş olabilirsiniz. Ebeveynlik davranışları da bireyler kendine özgü bir yapı gösteriyor. Bu nedenle “ebeveynlik biçimi” ne değil, kendinizde gözlediğiniz davranışlara odaklanmanızı öneririm.

Ebeveynlik davranışları çocukları nasıl etkiliyor? Onlara hangi davranışları, düşünceleri kazandırıyor? Her bir ebeveynlik biçimi farklı özelliklere sahip çocuklar yetişmesine neden olabiliyor. Örneğin izin verici/sınırsız ebeveynlerin çocukları öfke problemlerini daha sıklıkla yaşayabilir, özdenetimleri (davranışlarını kontrol etme, yaşamlarını düzenleme) daha düşük olabilir, bazı şeyleri diğer insanlardan daha çok hak ettiğine dair inanç geliştirebilir, çok özel olduğunu düşünebilir; kuralcı ebeveynlerin çocuklarının onaylanma ihtiyacı daha fazla olabilir, kaygılı olabilirler, kendilerine ve başkalarına karşı eleştirel davranabilirler ve hayır demekte sıkıntı yaşayabilirler, bağımsız bir kimlik geliştiremeyebilirler; koruyucu ebeveynlerin çocukları stresli durumlar karşısında (örn. yenilmek) dayanıksız olabilirler, ebeveynden bağımsız bir birey olma konusunda güçlük yaşayabilirler. bu noktada şunu belirtmek isterim: koruyucu ebeveynlik ülkemizde kültürel olarak işlevsel/olumlu bir ebeveynlik biçimi olarak algılansa da, çocuklar yetişkinlik yıllarında bireysel yaşamlarını kurmakta güçlük yaşamaktadır. Başarı odaklı ebeveynlerin çocuklarının onaylanma ihtiyaçları fazla olabilir, başarısızlığı tolere edemeyebilirler ve başarısız olduklarında değerli olmadıklarını hissedebilirler.

Ekim 2017
Doç.Dr. Zeynep Cihangir Çankaya
EGEÇEM Müd.Yrd.

Bir cevap yazın